Nga Bernardo Álvarez-Villar, El Diaro
Historia ndonjëherë merr rrugë të paparashikuara. Edi Rama, kryeministri shqiptar, shkroi parathënien e një libri duke menduar se ai do të ishte një festim i rolit të qeverisë së tij në modernizimin urbanistik të vendit. Përkundrazi, “The Albanian Files” (“Dosjet Shqiptare”) është shndërruar në një prej simboleve të protestave masive kundër qeverisë shqiptare dhe ndoshta edhe në një provë akuzuese.
Protestuesit, të cilët gjatë marshimeve kanë shfaqur pankarta me kopertinën e librit, i kanë dërguar një kopje Prokurorisë, duke pretenduar se ai përmban prova për korrupsion në më shumë se 500 projekte urbanistike.
“Një libër nuk mund të zgjedhë se si do të lexohet pasi publikohet”, thotë Anneke Abhelakh, kuratore dhe redaktore e librit. “Përmbajtja nuk ka ndryshuar, por ka ndryshuar momenti historik në të cilin interpretohet. I njëjti material që u prezantua si dëshmi e transformimit të vendit, tani shfaqet në debatin publik si dëshmi e mungesës së transparencës dhe mënyrës se si është menaxhuar ky transformim”.
Pothuajse 800 faqet e “The Albanian Files” përmbledhin, sipas redaktores së tij, “20 vite transformim arkitektonik në Shqipëri, me pjesëmarrjen e më shumë se 60 arkitektëve nga e gjithë bota, përmes intervistave, eseve, fotografive, hartave dhe kujtimeve të projekteve”.
“Të gjithë këta elementë krijojnë një portret të një periudhe në të cilën arkitektura u lidh me identitetin në ndryshim të Shqipërisë. Thuhet se është një libër për arkitekturën, por unë mendoj se, më tepër, është një libër mbi marrëdhëniet përmes të cilave prodhohet arkitektura”, shton ajo.
Darka informale dhe telefonata
Në libër shpjegohet, për shembull, mënyra se si arkitekti amerikan Sam Chermayeff punoi në disa projekte në Shqipëri pasi ishte angazhuar jashtë tenderëve apo proceseve administrative të rregulluara.
Gjithçka negociohej përmes darkave informale dhe telefonatave me Edi Ramën dhe anëtarë të tjerë të qeverisë, të cilët, supozohet, më pas lehtësonin aksesin në tokat publike.
Për më tepër, në “The Albanian Files” gjenden plane dhe përshkrime projektesh turistike të parashikuara në zona të mbrojtura, të datuara përpara se Parlamenti shqiptar të miratonte reformën e Ligjit për Zonat e Mbrojtura, e cila lejonte ndërtimin në këto ekosisteme.
Dyshimi i ambientalistëve dhe protestuesve është se bëhet fjalë për një reformë ligjore të hartuar posaçërisht për këto zhvillime urbanistike.
“Libri ekspozon në mënyrë të pavullnetshme mekanizmat që synon të glorifikojë. Në faqet e tij nuk ka asgjë që t’i ngjajë një projekti për komunitetin. Gjithçka janë rrokaqiej, hotele luksoze dhe zhvillime private, shumë prej tyre të projektuara në toka publike ose në zona natyrore të mbrojtura”, thotë kolektivi DebatikCenter of Contemporary Art.
Protestat kundër resortit në Sazan
DebatikCenter of Contemporary Art është një kolektiv i pavarur artistik që ndërthur kritikën politike me praktikat artistike, me synim “analizimin e zbatimit të neoliberalizmit në Shqipëri”.
Anëtarët e tij, të përfshirë aktivisht në shpërthimin social që ka përfshirë vendin ballkanik që prej fundit të majit, thonë se “libri ekspozon në mënyrë të pavullnetshme mekanizmat që synon të glorifikojë. Në faqet e tij nuk ka asgjë që t’i ngjajë një projekti për komunitetin. Gjithçka janë rrokaqiej, hotele luksoze dhe zhvillime private, shumë prej tyre të projektuara në toka publike ose në zona natyrore të mbrojtura”.
Protestat masive nisën si kundërshtim ndaj ndërtimit të një resorti luksoz në ishullin adriatik të Sazanit, ku është i përfshirë Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump.
“Por kjo është vetëm pika që mbush kupën”, shprehen anëtarët e DebatikCenter, “sepse zhgënjimi me mënyrën se si është menaxhuar planifikimi urbanistik dhe bumi turistik daton prej vitesh. Në thelb, protesta drejtohet kundër një forme të caktuar kapitalizmi grabitqar të nxitur nga shteti, zakonisht nën drejtimin e liderëve autoritarë që simpatizojnë të djathtën ekstreme. Trump-ët e mishërojnë veçanërisht mirë këtë model, por nuk janë të vetmit”.
Akuzat për grabitjen e “Edenit të fundit të Evropës”
Pak pas nisjes së protestave në Shqipëri u bë publike një hetim gazetaresk i përgatitur nga Progressive International. “The Edi Rama Files” është rezultat i rrjedhjes së një serie dokumentesh zyrtare që zbulojnë një rrjet të dyshuar trafiku droge dhe pastrimi parash rreth kryeministrit shqiptar.
Hetimi zbulon se si Komiteti Kombëtar i Territorit (KKT), i kryesuar nga vetë Rama, dyshohet se ka dhënë në mënyrë sistematike leje ndërtimi në bregdetin Adriatik dhe në Tiranë për kompani të lidhura me pastrimin e parave.
Mes tyre veçohet një kompleks turistik luksoz në ligatinën e mbrojtur të Zvërnecit, gjithashtu i lidhur me Jared Kushner dhe i ndërtuar mbi toka të përfituara përmes titujve të falsifikuar të periudhës osmane.
Mekanizmi i skemës mbështetet në figurën ligjore të “investitorit strategjik”, të krijuar nga qeveria për të shpronësuar pronarët dhe për t’i mbrojtur ndërtuesit përballë drejtësisë.
Hetimet e Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e cila tashmë ka urdhëruar 20 arrestime dhe ka ngrirë më shumë se 100 milionë euro në asete, i lidhin këto koncesione me bosë të trafikut të drogës dhe zyrtarë politikë.
“Ky është një qeveri e oligarkëve dhe krimit të organizuar kundër popullit të Shqipërisë”, shpjegon Fatos Lubonja, një prej intelektualëve më kritikë ndaj qeverisë aktuale dhe ish-i burgosur politik gjatë diktaturës komuniste të Enver Hoxhës.
“Që kur Rama erdhi në pushtet, oligarkët dhe krimi i organizuar kanë marrë gradualisht kontrollin e të gjitha institucioneve dhe opozita është dobësuar gjithnjë e më shumë. Rrokaqiejt dhe resortet turistike zënë gjithnjë e më shumë hapësirë, ndërsa pastrimi i parave është shndërruar në të vetmen mënyrë për të drejtuar vendin, pasi Shqipëria ka dështuar të ndërtojë një ekonomi të qëndrueshme”, shprehet Lubonja.
“Arkitektura është shprehje e katastrofave të globalizimit”
Nuk është e çuditshme, atëherë, që problemet urbanistike janë në qendër të konfliktit politik në vend.
“Për mua, arkitektura në Shqipëri është shprehja vizuale e katastrofave që gjenerojnë globalizimi dhe neoliberalizmi si forcë homogjenizuese. Për më tepër, përmes arkitekturës shprehet pushteti i krimit të organizuar që vepron në shkallë ndërkombëtare, pa marrë parasysh dëmin që i shkaktohet shoqërisë dhe identitetit kulturor të një populli”, denoncon disidenti.
Abhelakh pranon se kur nisi të punonte për këtë përmbledhje, mbeti “e befasuar nga sa e pranishme ishte arkitektura në jetën e përditshme të shumë njerëzve”.
Ajo kuptoi se nuk bëhet fjalë vetëm për një temë për ekspertët, “por se ajo është pjesë e debatit politik dhe e bisedave për të ardhmen e vendit”.
“Kur flitet për arkitekturën, po flitet për identitetin, zhvillimin, hapësirën publike, trashëgiminë dhe demokracinë. Protestat e kanë bërë këtë edhe më të dukshme. Nuk bëhet fjalë për një debat mbi projekte specifike, por për atë se kush i jep formë hapësirës publike, kush përfiton prej saj dhe kush dëgjohet kur një vend imagjinon të ardhmen e tij”, përfundon ajo.
