Publikimi i “The Albanian Files” ka hapur një debat të fortë mbi mënyrën se si është zhvilluar arkitektura dhe ndërtimi në Shqipëri, duke vendosur në qendër rolin e kryeministrit Edi Rama në vendimmarrjen për territorin.
Gazetari holandez Vincent Yūsui van Gerven Oei në një analizë sjell rrëfimet e arkitektëve ndërkombëtarë që zbulojnë një sistem ku projektet e mëdha urbane dhe turistike lidhen drejtpërdrejt me aksesin te kryeministri dhe me vendimmarrje të centralizuar.
Një nga deklaratat më të forta vjen nga arkitekti Peter Wilson, i cili flet për një mënyrë të pazakontë funksionimi në Shqipëri: “Ekzistojnë dy sisteme paralele. Njëri është që bën një aplikim në zyrën normale të planifikimit dhe është një proces shumë i gjatë. Por mundësia tjetër është që të shkosh direkt te Edi Rama. Dhe nëse atij i pëlqen, atëherë merr lejen.”
Wilson shton se kjo situatë shihet si një privilegj nga arkitektët e huaj:
“Është një avantazh i Shqipërisë, ose ndoshta një privilegj që kemi ne si arkitektë të huaj, sepse mund të kalojmë nga puna si profesionistë dhe të flasim me politikanët që mund të marrin vendime të vetme.”
“Një njeri mund ta bëjë të ndodhë”
Arkitekti Olaf Schmidt, sipas autorit të shkrimit, përshkruan një rol të jashtëzakonshëm të kryeministrit në procesin e zhvillimit urban:
“Edi Rama është në thelb forca shtytëse që i bën zhvilluesit të zgjedhin disa arkitektë si kusht për të ndërtuar ose për të ndërtuar në një madhësi të caktuar.”
Ai shton: “Bekimi i Ramës është një aspekt kyç aty. Një njeri, në një farë mënyre, mund ta bëjë të ndodhë, apo jo?”.
“Rama kontrollon projektet”
Sipas analizës, arkitektë të tjerë tregojnë se kryeministri nuk ka vetëm rol politik, por ndërhyn edhe në detaje të projekteve.
Wilfried Kuehn sjell një shembull: “Në Frankfurt politikanët mbështesin bankierët dhe do të kesh një holl tre metra. Ndërsa në Tiranë ke një kryeministër që të mbështet dhe thotë: ne kemi një holl gjashtë metra.”
Ndërsa Charles Renfro, sipas autorit, pranon se Rama i shqyrton personalisht projektet: “Rama në fakt i inspekton të gjitha projektet personalisht.”
“Kjo është propagandë”
Artikulli ndalet edhe te mënyra se si arkitektura përdoret për imazh politik.
Matteo Frangi nga studioja 51N4E thotë: “Kur dikush është kundër teje ose dëshiron të ankohet për atë që po bën, mund të lash duart duke thënë: shikoni, unë thirra arkitektët më të mirë. Kush jeni ju që të gjykoni se çfarë bën arkitekti më i mirë?”.
Kur kërkon fjalën për ta përshkruar këtë strategji, ai ndalet: “Është edhe një çështje e… si mund ta thuash?”
Autori ndërhyn: “Propagandë, Matteo. Kjo është fjala që po kërkon.”
“Rama ushqen egot e arkitektëve”
Autori argumenton se kryeministri përdor prestigjin e arkitektëve ndërkombëtarë për të krijuar një imazh zhvillimi, ndërsa sipas tij përfituesit kryesorë janë një grup i vogël investitorësh.
Në tekst citohet Sam Chermayeff: “Kam kuptuar se i gjithë sistemi lidhet pjesërisht me strehimin, por pjesërisht lidhet edhe me faktin që Edi sjell para në Shqipëri.”
Ai shton: “Ata po marrin investime nga jashtë dhe po i kthejnë ato për të financuar shtetin.”
Por pranon edhe rreziqet. “Në fund, me siguri do të ketë disa gjëra të shëmtuara dhe disa situata urbanistike që nuk do të funksionojnë. Dhe shpresoj që unë të mos jem pjesë e tyre.”
“Rama nuk është si politikanët e tjerë, është artist”
Arkitektja Elizabeth Diller e përshkruan Ramën ndryshe nga politikanët tradicionalë.
“Ajo që e dallon Edi Ramën nga politikanët e tjerë është se ai është artist. Ai e kupton. Ai nuk është shumë ndryshe nga njerëzit që bashkëpunojnë në krijimin e veprave arkitekturore.”
Ajo e quan këtë “një lloj strategjie kuratoriale që sjell kryeministri.”
Përfundimi i autorit
Sipas autorit të analizës, këto dëshmi tregojnë një sistem ku pushteti politik, ndërtimi dhe interesat ekonomike janë të lidhura ngushtë.
Ai ngre pyetjen se si një kryeministër mund të ketë një ndikim kaq të madh mbi projektet urbane dhe territorin, duke pretenduar se kjo shkon përtej rregullave normale të një demokracie.
