Ajo që nisi si një protestë kundër ndërtimit të një resorti luksoz bregdetar në një zonë të mbrojtur – një projekt i lidhur me dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump, Jared Kushner – është shndërruar në grumbullime masive të përnatshme në Tiranë, ku shqiptarë të moshave dhe prejardhjeve të ndryshme mblidhen për të shprehur shqetësimet e tyre dhe për të kërkuar dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.
Më shumë se një muaj pas fillimit të protestave, shumë njerëz e shohin projektin e resortit si pikën e fundit në një varg pakënaqësish që kanë ndaj Ramës, i cili po ushtron mandatin e tij të katërt radhazi pasi fitoi një fitore bindëse në zgjedhjet e vitit të kaluar. Protestuesit ankohen për korrupsionin, sistemin shëndetësor dhe arsimor të dobët, mungesën e lirisë së medias dhe një sistem drejtësie jofunksional.
Gjithçka nisi në fund të muajit maj, kur një grup aktivistësh të mjedisit dhe të shoqërisë civile protestuan kundër fillimit të punimeve në një zonë të mbrojtur në Zvërnec, një fshat bregdetar në jug të Shqipërisë. Njëri prej protestuesve u tërhoq zvarrë nga rojet private të sigurisë dhe u dhunua në prani të Policisë së Shtetit, e cila nuk ndërhyri. Të nesërmen, protesta u zhvendos në Tiranë dhe që atëherë është rritur vazhdimisht.
Gjatë muajit të fundit, Rama ka deklaruar dy herë se nuk ka ndërmend të japë dorëheqjen. Ai ka pretenduar se protestuesit janë influencues dhe blogerë që kërkojnë vëmendje, se pjesëmarrja në protesta është fryrë artificialisht nga algoritmet e internetit dhe kundërshtarët e Trump-it, ose se protestat janë nxitur nga Greqia apo Irani.
BIRN bisedoi me disa nga protestuesit më aktivë për të mësuar më shumë mbi motivet e tyre dhe atë që shpresojnë të arrijnë.
Zhaklin Lekatari, blogere dhe gazetare
Zhaklin Lekatari është një nga blogeret dhe gazetaret më të njohura në Shqipëri që ka marrë pjesë çdo ditë në protesta. Ajo gjithashtu ka publikuar në mënyrë aktive në rrjetet sociale për pjesëmarrjen e saj në protesta, duke e ndarë këtë përvojë me 113 mijë ndjekësit e saj. Ajo tha për BIRN se: “Arsyeja kryesore pse iu bashkova protestës ishte, sigurisht, kauza mjedisore dhe shkatërrimi ekologjik që po i shkaktohet zonave të mbrojtura të vendit tonë.”
“Protesta në Zvërnec, ku një qytetar u kap me forcë dhe u tërhoq zvarrë nga një roje private sigurie, pasqyroi në mënyrë të përkryer mënyrën se si pushteti i trajton qytetarët shqiptarë, votuesit dhe taksapaguesit,” tha Lekatari. “Në ditën e tretë të protestës kuptova se shoqëria po përjetonte një zgjim, një rritje ndërgjegjësimi të shoqëruar me zemërim të thellë ndaj trekëndëshit të medias, krimit të organizuar dhe qeverisë.
“Nuk mund të qëndroja larg asaj që, sipas meje, ishte ngjarja politike më e rëndësishme në Shqipëri në 35 vitet e fundit – një mundësi për të protestuar, për të raportuar dhe për të mbrojtur pasuritë tona: tokën tonë dhe të ardhmen tonë,” tha ajo. “Nuk e di nëse kjo protestë do të arrijë të shpëtojë zonat tona të mbrojtura, monumentet e trashëgimisë kulturore, pronat private apo kapitalin privat të qytetarëve. Por e di që është vendosur një precedent. E di që Shqipëria nuk është më apatike.”
Bujare Ishmi, inxhiniere elektrike në pension
Bujare Ishmi është një protestuese aktive, e cila bie menjëherë në sy për shkak të dy ose tre pankartave që mban çdo mbrëmje. Ajo tha për BIRN se është e zhgënjyer me të gjithë klasën politike shqiptare të 35 viteve të fundit dhe se ka protestuar edhe në vitin e fundit të diktaturës në Shqipëri. Njëra nga pankartat që mban i referohet veprimtarisë së saj antikomuniste në vitin 1989.
“Kam protestuar pothuajse çdo ditë. Protestoj për ta çrrënjosur këtë sistem politik 35-vjeçar, i cili më ka marrë 35 vjet nga jeta ime. Prandaj protestoj,” tha Ishmi.
“Ka kaq shumë zyrtarë të lartë në burg, ndërsa Rama vazhdon të qëndrojë në pushtet dhe thotë: ‘Unë po qëndroj sepse nuk jam unë ai që vjedh.’ Por si është e mundur që ti zgjedh vetëm zyrtarë që vjedhin? Një njeri i ndershëm nuk do të zgjidhte njerëz të tillë ose do t’i shkarkonte që në fillim,” tha ajo.
“Ne ishim disidentë në vitin 1989. Krijuam një komitet për të drejtat e popullit shqiptar dhe shpërndamë fletushka në të gjithë Shqipërinë kundër diktaturës. Ishim të rinj dhe plot shpresë për të ardhmen,” shtoi ajo.
Ervin Goci, pedagog i gazetarisë dhe aktivist
Ervin Goci, pedagog i gazetarisë në Universitetin e Tiranës dhe aktivist, tha për BIRN se arsyeja kryesore pse proteston çdo ditë është se çdo aspekt politik dhe publik i vendit “është uzurpuar me forcë”.
“Arsyeja pse protestoj është se, kur çdo dimension politik, publik dhe kolektiv uzurpohet përmes forcës, dhunës dhe arbitraritetit, e vetmja rrugë që mbetet është fuqia e organizimit kolektiv. Kjo e shndërron pakënaqësinë dhe mospajtimin në mobilizim politik, një shprehje të vullnetit kushtetues të popullit sovran, i cili, pasi refuzon përfaqësuesin e vet, synon të rivendosë kontratën shoqërore,” tha Goci.
“Për ta thënë më thjesht: megjithëse tani po flas në vetën e parë, unë kurrë nuk kam protestuar për hallet e mia personale apo nga një këndvështrim thjesht individual. Ky është motivi që i jep shtysë veprimeve të mia,” shtoi ai.
Jeta Shehu, psikologe
Jeta Shehu mund të shihet pothuajse çdo ditë në protestë së bashku me miqtë e saj.
“Ne protestojmë për një jetë me dinjitet dhe standarde të denja, si edhe për të pasur qasje në bukuritë natyrore të vendit tonë, pa porta, rezervime apo kosto që lidhen me turizmin elitar. Kemi dalë në protestë pothuajse çdo ditë dhe do të vazhdojmë ta bëjmë këtë çdo ditë,” tha ajo për BIRN.
“Ka shumë ligje që kërkojmë nga kryeministri t’i shfuqizojë ose t’i anulojë, sepse besojmë se nuk i shërbejnë interesit të vendit dhe as zhvillimit të qëndrueshëm. Përkundrazi, ato favorizojnë një grup të caktuar oligarkësh dhe elitash, siç e kemi parë deri më tani,” shtoi ajo.
Dea Zyruku, biologe
Dea Zyruku, biologe që jeton në Berlin, iu bashkua protestës në Tiranë në fund të muajit qershor. Ajo e shtyu kthimin e saj në Berlin edhe për një javë, vetëm që të mund të merrte pjesë në protesta edhe për disa ditë të tjera.
“Po protestoj sepse besoj se Shqipëria ka nevojë për institucione më të forta, më shumë transparencë dhe mbrojtje të vërtetë të interesit publik. Më shqetësojnë ndryshimet ligjore që dobësojnë mbrojtjen e zonave të mbrojtura dhe rrezikojnë një nga pasuritë më të çmuara të vendit: natyrën. Trashëgimia jonë natyrore është e pazëvendësueshme dhe duhet të mbrohet për brezat e ardhshëm, jo të sakrifikohet për interesa afatshkurtra,” tha ajo për BIRN.
Migena Jaku, regjisore
Migena Jaku është regjisore që jeton mes Shqipërisë dhe Francës. Ajo tha për BIRN se arsyeja kryesore pse proteston është demokracia.
“Po protestoj për demokracinë. Besoj fort se duhet të rikthehet roli i qytetarëve në vendimmarrje. Nuk ka demokraci. Nuk ka zhvillim. Nuk ka të ardhme pa dialog me qytetarët. Dhe sot ne themi: shfuqizojini ligjet. Nëse zëri ynë nuk dëgjohet, atëherë kjo do të thotë se nuk ka demokraci,” tha ajo.
Besjana Guri, aktiviste e mjedisit
Besjana Guri është aktiviste e mjedisit, e angazhuar prej vitit 2014 në fushatat për mbrojtjen e lumit Vjosa. Së fundmi, ajo drejton organizatën “Lumi”, e cila fokusohet në mbrojtjen e lumenjve të Shqipërisë.
“Protestoj sepse besoj se natyra nuk është një pasuri për të cilën mund të negociohet. Kundërshtoj projektin turistik të planifikuar për Sazanin dhe Zvërnecin, i cili është vetëm një hallkë në një seri zhvillimesh që kërcënojnë integritetin e Deltës së Vjosës, një prej ekosistemeve më të çmuara dhe më unike të Mesdheut,” tha ajo për BIRN.
“Po ashtu protestoj kundër Ligjit nr. 21/2024,” tha ajo, duke iu referuar ligjit shqiptar për zonat e mbrojtura. “Ndryshimet e bëra në këtë ligj kanë dobësuar mbrojtjen e zonave të mbrojtura dhe kanë hapur rrugën për ndërhyrje infrastrukturore dhe turistike që do t’i shkaktonin natyrës dëme të pakthyeshme. Gjithashtu, kërkoj shfuqizimin e ‘Paketës së Maleve’ dhe të Ligjit për Investimet Strategjike, të cilat në thelb u japin përparësi interesave ekonomike afatshkurtra në dëm të interesit publik,” shtoi ajo.
Brunela Mërtiri, inxhiniere
Brunela Mërtiri u bë shpejt e njohur në mbarë Shqipërinë për reagimin e saj të fortë kundër projektit të planifikuar në zonën e mbrojtur të Zvërnecit. Ajo ishte gjithashtu një nga aktivistet që mori pjesë në një seancë të Parlamentit Evropian, ku foli për protestat në Tiranë dhe rëndësinë e zonës së mbrojtur.
“Protestoj sepse ky është vetë thelbi i demokracisë. Protestoj për vendin tim, për të drejtat e mia dhe për të gjithë ne. Çdo cep i Shqipërisë dhe çdo shtresë e shoqërisë sonë është prekur nga mungesa e gjatë e një kryengritjeje të mirëfilltë qytetare dhe kjo është pikërisht ajo,” tha ajo për BIRN.
“Edhe tani që po flasim, kjo protestë ka arritur tashmë shumë. Duke parë përpara, shpresoj që ajo të çojë në dorëheqjen dhe shkarkimin e çdo zyrtari të korruptuar. Shpresoj të krijojë një frymë të re në institucionet politike. Shpresoj për një Shqipëri të çliruar nga prangat e kërcënimeve dhe dhunës. Shpresoj që natyra të mos shihet më si një mjet për të vjedhur, por si zemra e këtij vendi,” shtoi ajo.
Sidorela Vatnikaj, aktiviste për të drejtat e njeriut
Sidorela Vatnikaj tha se, “gjatë këtyre ditëve të fundit, kemi ngrënë dhe fjetur pak, duke vrapuar nga një takim në tjetrin me grupe të ndryshme, por të mbushur me vendosmërinë dhe gëzimin që na ka frymëzuar thirrja për një revolucion, një revolucion që më në fund do të ndërtojë një Shqipëri demokratike.
“Në këtë ngjarje, e cila i ngjan më shumë një lëvizjeje shoqërore sesa një proteste, sfidat e zakonshme të aktivizmit ia kanë lënë vendin gëzimit që përjetojnë gratë dhe vajzat në vijën e parë: duke ngritur zërin, duke sfiduar status quo-në dhe duke përfytyruar e ndërtuar një lëvizje gjithëpërfshirëse, të matur dhe politikisht të artikuluar,” vijoi ajo. “Është një lëvizje që jo vetëm çmonton një sistem të vjetër autokratik, por edhe krijon një imagjinatë të re politike dhe emancipon shoqërinë në tërësi.”
“Për mua është gjithashtu revolucionare të shoh gjithë familjen time në protestë, një familje nga e cila dikur më duhej të largohesha fshehurazi vetëm për të marrë pjesë në demonstrata. Shqetësimi që dikur kishin është zëvendësuar nga fryma e rezistencës dhe dëshira për ndryshim,” shtoi ajo.
Ajo argumentoi se kërkesa “e panegociueshme” është dorëheqja e Edi Ramës. “Kjo kërkesë nuk bëhet thjesht për t’i dhënë fund qeverisjes së një individi të vetëm, por për t’i dhënë fund një modeli qeverisjeje që vendos interesin personal mbi të mirën e përbashkët,” tha ajo.
Andi Tepelena, kurator arti dhe aktivist
Për Andi Tepelenën, “skandali i Zvërnecit ishte shkëndija që ndezi gjithë protestën, duke nxjerrë në pah krimet mjedisore dhe shkeljet e ligjit, si edhe të Kushtetutës.”
“Nuk bëhet më fjalë vetëm për një çështje lokale që lidhet me zonat e mbrojtura. Kjo prek ekonominë, mirëqenien publike, korrupsionin dhe të drejtat e pronësisë, si për pronën publike ashtu edhe për atë private. Në njëfarë mënyre, në këtë protestë u përfaqësuan të gjitha shtresat e shoqërisë, të bashkuara nga një kërkesë e përbashkët: dorëheqja e kryeministrit Rama,” tha Tepelena. Ai argumentoi se deputetët e partisë në pushtet “nuk përfaqësojnë më qytetarët dhe janë shkëputur plotësisht nga realiteti i tyre”.
Sokol Hazizi, arkitekt
Për Sokol Hazizin, arkitekt me bazë në Tiranë, “ajo që e nxiti protestën ishte ndërhyrja agresive në zonën e Zvërnecit. Papritur, të gjitha vendimet e gabuara që kjo qeveri ka marrë ndër vite u shfaqën qartë para syve tanë.” Ai tha se këto vendime mund të përmblidhen si “keqqeverisje dhe dështim për të përfaqësuar vullnetin e qytetarëve”.
Ai shtoi: “Kam qenë këtu pothuajse çdo ditë; në total mund të kem munguar katër ose pesë ditë dhe do të vazhdoj të protestoj deri në fund.”
Petro Lleshi, inxhinier ndërtimi
Petro Lleshi, inxhinier ndërtimi, tha për BIRN se ka shumë arsye për të protestuar.
“Po protestoj kundër abuzimeve të shumta të kryera nga kjo qeveri, qoftë për projektet e ndërtimit që nuk mbështeten në asnjë planifikim, projektim urban apo strategji në dobi të ekonomisë së Shqipërisë dhe të së ardhmes së brezit të ardhshëm,” tha ai.
“Protestoj që zhvillimi i Shqipërisë të mos bazohet te pastrimi i parave, abuzimet me tenderët dhe vjedhja pa fund, por te mirëqenia e shqiptarit të zakonshëm, duke i krijuar mundësinë të rrisë të ardhurat përmes punës së ndershme dhe integritetit,” shtoi ai.
Luçiana Kokaj, zhvilluese faqesh interneti (web developer)
Luçiana Kokaj nisi të protestojë kundër një projekti zhvillimi turistik në Rrjoll, në veri të Shqipërisë, ku banorët vendas pretendojnë të drejta pronësie mbi tokën ku po zhvillohet projekti.
Ajo tha për BIRN se, “arsyeja pse nisa të protestoj ishte fakti që prona ime po më merret. Një oligark po ndërton në tokën time, e cila ndodhet në një zonë të mbrojtur, ndërsa mua, si pronare e ligjshme, më mohohet e drejta për të ndërtuar aty.”
“Falsifikojnë dokumente për t’ia kaluar tokën një personi të fuqishëm që të ndërtojë pallate, ndërkohë që ne nuk mund të ndërtojmë as një shtëpi,” tha ajo.
“Kjo ishte arsyeja ime fillestare për të protestuar. Por sot jam në shesh për një kauzë shumë më të madhe se prona ime. Sot jam këtu për të arritur një gjë: ta rris djalin tim me dinjitet në Shqipëri. Djali im ka lindur në Holandë dhe unë zgjodha ta kthej këtu për ta rritur, por dua ta rris sipas standardeve të Bashkimit Evropian,” shtoi ajo./birn
