Lufta që po zhvillohet në Iran ka ndryshuar tashmë ekuilibrin në Lindjen e Mesme, por pyetja kryesore mbetet e hapur: si do të përfundojë.
Vrasja e Udhëheqësit Suprem, Ajatollah Ali Khamenei dhe sulmet e përhapura kundër aparatit ushtarak dhe politik iranian kanë shkaktuar një tronditje historike për regjimin e Republikës Islamike, por nuk është e qartë se çfarë forme do të marrë e nesërmja.
Nga Uashingtoni në Teheran dhe nga Tel Avivi në kryeqytetet evropiane, analistët dhe zyrtarët po shqyrtojnë tre skenarë kryesorë për përfundimin e konfliktit: një përmbysje demokratike të regjimit, një marrëveshje midis Perëndimit dhe një regjimi të transformuar, por mbijetues, ose, në rastin më të keq, një shpërbërje të dhunshme të vendit me një luftë të re civile.
Shtatë ditë pas fillimit të luftës në Iran, asnjë nga këto skenarë nuk mund të përjashtohet ende.
Skenari i Parë: Përmbysja demokratike e regjimit iranian
Për shumë iranianë, rezultati më i dëshirueshëm i luftës do të ishte rënia e Republikës Islamike dhe fillimi i një epoke të re politike. Vrasja e Khameneit shihet nga disa si hapi i parë drejt një ndryshimi më të gjerë politik që mund të çojë në një tranzicion demokratik.
Gjatë dekadës së fundit, Irani ka përjetuar valë të njëpasnjëshme mobilizimesh sociale, me demonstrata që shpesh shtypen me dhunë nga forcat represive. Shumë qytetarë fajësojnë regjimin teokratik për çuarjen e vendit në krizë ekonomike, izolim ndërkombëtar dhe represion politik.
Sipas disa analistëve iranianë, ekziston një klasë e mesme e madhe dhe e arsimuar që mund të formojë bazën për një tranzicion paqësor. Vendi ka shkencëtarë, inxhinierë, mjekë dhe profesionistë që nuk janë të lidhur ideologjikisht me regjimin e mullahëve dhe mund të kontribuojnë në rindërtimin e një sistemi të ri politik.
Mbështetësit e këtij skenari argumentojnë se Irani është dukshëm i ndryshëm nga vende si Siria, Libia ose Iraku, ku rënia e regjimeve autoritare çoi në kaos të zgjatur. Argumenti i tyre është se shoqëria iraniane ka një identitet të fortë kombëtar dhe një traditë shtetërore relativisht homogjene.
Në një zhvillim të tillë, rënia e regjimit mund të çojë në një tranzicion politik dhe ndoshta në një formë të re qeverisjeje me karakteristika demokratike. Disa qarqe në diasporën iraniane madje po promovojnë mundësinë e kthimit të Princit në mërgim Reza Pahlavi, djalit të Shahut të fundit, si një figurë simbolike që mund të udhëheqë një periudhë tranzicioni.
Megjithatë, ky skenar përballet me pengesa të konsiderueshme. Regjimi ende ka një aparat të fortë represioni të brendshëm, me shtyllat kryesore që janë Garda Revolucionare, policia dhe milicitë Basij. Këto struktura kanë provuar të jenë veçanërisht efektive në shtypjen e protestave.
Për më tepër, në kohë lufte, shumë iranianë ngurrojnë të dalin në rrugë, ndërsa regjimi ka paralajmëruar se çdo protestë do të konsiderohet bashkëpunim me armikun. Pavarësisht vështirësive, disa vëzhgues besojnë se një ndryshim politik në Iran mund të mos vijë menjëherë, por përkundrazi të ndodhë më vonë, kur presionet e brendshme dhe pasojat e luftës e dobësojnë më tej sistemin e pushtetit.
Skenari i dytë: Marrëveshja me Perëndimin dhe mbijetesa e regjimit
Një skenar i dytë, më realist sipas disa analistëve, është se lufta do të rezultojë në një marrëveshje midis Shteteve të Bashkuara dhe një regjimi iranian të transformuar, por që ka mbijetuar.
Në këtë version, presioni ushtarak do ta detyronte Teheranin të pranonte kufizime të rëndësishme në programin e tij bërthamor, armët balistike dhe mbështetjen për organizatat e armatosura, përfaqësuesit e tij në Lindjen e Mesme.
Në këmbim, Perëndimi mund të pranonte vazhdimin e regjimit brenda vendit, ndoshta me një udhëheqje më pragmatike.
Logjika pas këtij skenari është e thjeshtë: pavarësisht humbjeve në udhëheqjen e saj, sistemi i Republikës Islamike është ende funksional. Institucionet kryesore mbeten aktive dhe elitat e lidhura me Gardën Revolucionare vazhdojnë të kontrollojnë shtetin.
Nga perspektiva e Uashingtonit dhe Izraelit, përparësia kryesore mund të mos jetë domosdoshmërisht se kush e sundon Iranin, por politika e jashtme e vendit – veçanërisht në lidhje me çështje të tilla si programi i tij bërthamor dhe mbështetja për organizata të tilla si Hezbollahu ose Hamasi.
Brenda regjimit iranian ka edhe figura që konsiderohen më pragmatike dhe që mund të negociojnë një marrëveshje të tillë. Midis tyre janë politikanë me përvojë të gjatë në sistemin e pushtetit, të cilët në të kaluarën kanë treguar një gatishmëri më të madhe për kompromis me Perëndimin.
Megjithatë, një skenar i tillë ka probleme të konsiderueshme. Së pari, nuk është e sigurt nëse ndonjë udhëheqje regjimi do të ishte e gatshme të braktiste përgjithmonë programin bërthamor të vendit ose ambiciet strategjike.
Së dyti, një marrëveshje që do ta mbante regjimin në pushtet mund të shihet si tradhti nga shumë qytetarë iranianë, të cilët kërkojnë drejtësi për dhjetëra mijëra të vrarë në valët e fundit të dhunës dhe represionit.
Së treti, edhe nëse marrëveshja do të sillte lehtësim të sanksioneve dhe rimëkëmbje ekonomike, problemet më të thella të vendit – korrupsioni, autoritarizmi dhe pakënaqësia sociale – ka të ngjarë të mbeten.
Për disa analistë, një marrëveshje e tillë thjesht mund t’i blinte kohë regjimit, ndoshta për pesë ose dhjetë vjet, pa zgjidhur kontradiktat e tij më të thella.
Skenari i tretë: Lufta civile dhe destabilizimi i Iranit
Skenari më i errët është ai i një kolapsi të përgjithshëm të pushtetit shtetëror që do ta çonte Iranin në luftë civile.
Vendi është shumë etnik, me pakica të konsiderueshme kurde, azere, arabe dhe baluçe. Nëse qeveria qendrore dobësohet, këto grupe mund të kërkojnë autonomi më të madhe ose edhe pavarësi.
Tashmë ka raportime për përforcim të mundshëm të grupeve të armatosura, veçanërisht të organizatave kurde që veprojnë në kufirin me Irakun. Lëvizje të tilla mund të krijojnë fronte të shumta brenda vendit.
Një luftë e tillë do të ishte jashtëzakonisht komplekse. Ndryshe nga konfliktet e tjera në rajon, Irani ka qytete të mëdha me popullsi të përziera të etnive të ndryshme, gjë që mund të çojë edhe në përplasje urbane midis komuniteteve.
Në të njëjtën kohë, ushtria iraniane dhe Garda Revolucionare mbeten forca të fuqishme që mund të reagojnë me forcë ndaj çdo lëvizjeje separatiste.
Rezultati mund të jetë një konflikt i gjatë dhe i përgjakshëm – i ngjashëm me ato që kanë shënuar Sirinë ose Irakun – me pasoja serioze për të gjithë Lindjen e Mesme.
