Kulla të larta të projektuara nga arkitektë me famë botërore, resorte të mëdha në bregdetin e Jonit dhe qindra leje ndërtimi të dhëna vitet e fundit janë bërë simboli i modelit të zhvillimit që qeveria shqiptare e promovon si një histori suksesi ekonomik kombëtar.
Tirana ka pësuar një transformim rrënjësor të peizazhit urban, ndërsa Riviera shqiptare po pozicionohet si një nga destinacionet e reja të turizmit luksoz në Mesdhe. Por a është kjo e gjithë tabloja?
Për qeverinë, këto zhvillime nxisin rritjen ekonomike dhe rrisin aftësinë e Shqipërisë për të tërhequr investitorë ndërkombëtarë. Emra të njohur të arkitekturës, si italiani Stefano Boeri, kanë projektuar projekte të mëdha në kryeqytet, ndërsa investime të mëdha, përfshirë ato të lidhura me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump, në ishullin e Sazanit dhe zonën e Zvërnecit, janë paraqitur si dëshmi e besimit ndërkombëtar te ekonomia shqiptare.
Megjithatë, ky narrativ është shoqëruar prej kohësh edhe me një tjetër këndvështrim më skeptik. Ekonomistë, organizata të shoqërisë civile dhe media investigative kanë ngritur vazhdimisht pyetje mbi origjinën e kapitalit që po ushqen bumin e ndërtimeve. Dyshimet se sektorët e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme mund të përdoren për pastrim parash nuk janë të reja. Ato janë diskutuar në raporte ndërkombëtare, analiza ekonomike dhe hetime të shumta, por rrallëherë janë shoqëruar me procedime konkrete penale.
Së fundmi, megjithatë, disa prej këtyre dyshimeve të hershme kanë nisur të hyjnë në fushën e hetimeve zyrtare.
Në muajt e fundit, Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ka zhvilluar operacione që synojnë rrjete të dyshuara të krimit të organizuar, përfshirë sekuestrime pasurish me vlera të konsiderueshme. Sipas materialeve të referuara në raportimet mediatike, këto hetime po shqyrtojnë mënyrën se si të ardhurat nga aktivitetet kriminale mund të jenë kanalizuar drejt investimeve në pasuri të paluajtshme, ndërtim dhe turizëm në Shqipëri.
Edhe pse hetimet vijojnë dhe përgjegjësia penale ende nuk është përcaktuar nga gjykatat, këto raste përfaqësojnë herët e para kur dyshimet e hershme për sektorin e ndërtimit po shqyrtohen përmes dosjeve konkrete hetimore.
Tirana, qyteti i kullave
Ndërkohë, Tirana është shndërruar në një qytet të dominuar nga kullat. Brenda pak vitesh, dhjetëra ndërtesa të larta kanë ndryshuar në mënyrë drastike panoramën e kryeqytetit.
Ndryshe nga shumë kryeqytete europiane, ku ndërtesat e larta janë të përqendruara në zona të përcaktuara biznesi, në Tiranë ato janë shpërndarë pothuajse në të gjitha zonat kryesore urbane: rreth Sheshit Skënderbej, pranë Liqenit Artificial, në zonën e ish-Bllokut, përgjatë bulevardit kryesor dhe brenda lagjeve ekzistuese të banimit.
Një element i rëndësishëm i transformimit të Tiranës nuk lidhet vetëm me projektet, por edhe me mekanizmin institucional që qëndron pas miratimit të tyre.
Sipas një analize për Citizens.al, Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU) ka luajtur një rol qendror në ndryshimin e panoramës së kryeqytetit, duke miratuar të paktën 139 projekte kullash gjatë dekadës së fundit.
Ky institucion, i drejtuar nga kryeministri, është kritikuar vazhdimisht për përqendrimin e një pushteti të jashtëzakonshëm vendimmarrës në një strukturë të vetme, duke lejuar shpesh ndërtime që tejkalojnë ose devijojnë nga parametrat e planeve zyrtare urbanistike të qytetit.
Hetimi evidenton gjithashtu mungesën e transparencës për shumë prej këtyre vendimeve, pasi një numër i konsiderueshëm lejesh janë publikuar me vonesë ose nuk janë bërë publike. Si rezultat, një pjesë e madhe e zgjerimit vertikal të Tiranës është zhvilluar përmes një procesi që mbetet vetëm pjesërisht i dukshëm për publikun.
Debati nuk lidhet vetëm me estetikën urbane. Urbanistë dhe organizata të shoqërisë civile kanë kritikuar prej kohësh reduktimin e hapësirave publike, rritjen e dendësisë së ndërtimeve dhe devijimet nga planet e miratuara.
Në disa raste, janë ngritur shqetësime se disa projekte tejkalojnë parametrat e përcaktuar në dokumentet zyrtare të planifikimit, duke ngritur pyetje më të gjera mbi zbatimin e rregullave.
Një investigim i televizionit MCN, i realizuar dy vite më parë, analizoi konsumin e energjisë elektrike në disa kulla të reja në Tiranë dhe evidentoi se një numër i konsiderueshëm apartamentesh dukej se ishin kryesisht bosh. Megjithëse nuk ka prova për praktika të paligjshme, gjetjet ngritën pyetje mbi funksionin real të një pjese të tregut të pasurive të paluajtshme, ku investimi në prona mund të shërbejë më shumë për qëllime financiare sesa për banim.
Zhvillimi, toka dhe investimet strategjike në bregdetin e jugut
Një dinamikë e ngjashme po zhvillohet edhe përgjatë vijës bregdetare shqiptare. Riviera e Jonit është kthyer në laboratorin kryesor të projekteve të turizmit luksoz, ndërsa qeveria e paraqet këtë transformim si një shtysë kryesore për zhvillimin ekonomik.
Megjithatë, këto projekte kanë shkaktuar edhe kundërshtime të forta nga komunitetet lokale dhe organizatat mjedisore, veçanërisht kur preken zona të mbrojtura.
Një investigim i Citizens.al në vitin 2023 zbuloi se përmes Ligjit për Investimet Strategjike, shteti shqiptar ka vënë në dispozicion rreth 5.8 milionë metra katrorë tokë për projekte të ndryshme në bregdet.
Edhe pse ligji u hartua për të tërhequr investime të huaja, një pjesë e konsiderueshme e projekteve të miratuara i përkasin kompanive vendase, disa prej të cilave kanë ngritur pikëpyetje për lidhjet e tyre me struktura të pushtetit politik dhe ekonomik, si dhe për mënyrën e marrjes së tokave publike.
Në këtë panoramë përfshihen edhe projekte të mëdha turistike si Green Coast në Palasë, së bashku me investime të tjera në jug të Shqipërisë dhe në zonat ishullore.
Këto zhvillime janë bërë pjesë e një debati më të gjerë mbi mënyrën se si menaxhohet toka publike dhe zonat e mbrojtura, si dhe mbi pyetjen se kush përfiton realisht nga ky model zhvillimi.
Në qendër të diskutimit qëndron pyetja nëse modeli aktual i zhvillimit të Shqipërisë përfaqëson rritje ekonomike të qëndrueshme apo një përqendrim të kapitalit në projekte të mëdha, me transparencë të kufizuar mbi pronësinë dhe burimet e financimit.
Nga pastrimi i parave te ndërtimi?
Krahas këtij debati publik, hetimet e SPAK kanë hapur një tjetër dimension: lidhjen e mundshme mes rrjeteve ndërkombëtare të trafikut të drogës dhe investimeve në ndërtim, pasuri të paluajtshme dhe turizëm.
Një nga rastet më të rëndësishme është hetimi i quajtur “Aruba Corporation”, i raportuar nga Reporter.al dhe media të tjera, ku SPAK ka lëshuar urdhër-arreste dhe ka sekuestruar pasuri në lidhje me një rrjet të madh ndërkombëtar të trafikut të kokainës dhe pastrimit të parave.
Sipas materialeve hetimore të cituara në raportime mediatike, një rrjet kriminal i strukturuar ka diskutuar mundësi investimi në Shqipëri, përfshirë zhvillime urbane dhe projekte të pasurive të paluajtshme.
Hetimi përshkruan një model të përsëritur: të ardhurat nga trafiku i drogës dyshohet se futen në ekonominë formale përmes blerjes së tokave, investimeve në ndërtim dhe projekteve turistike, duke i kthyer gradualisht fondet e paligjshme në pasuri që duken legjitime.
Në një tjetër linjë hetimi të raportuar nga Citizens.al, SPAK ka vendosur masa sigurie ndaj disa biznesmenëve që operojnë në sektorët e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme, përfshirë Ilir Shtufin, në lidhje me dyshime për lidhje mes rrjeteve të trafikut të drogës dhe flukseve të investimeve.
Sipas këtyre raportimeve, Shtufi lidhet me zhvillime të mëdha kullash në Tiranë dhe kompani aktive në tregun e ndërtimit.
Hetimet po fokusohen te mënyra e financimit të këtyre projekteve, strukturat e pronësisë përmes kompanive të ndërlidhura dhe lëvizja e kapitalit përmes transaksioneve të shumta, nga investimi fillestar deri te ndërtimi dhe shitja e pronave.
Një element tjetër i dosjeve hetimore është përfshirja e projekteve bregdetare në analizën financiare, përfshirë Green Coast dhe investime të tjera në jug të Shqipërisë.
Këto projekte nuk paraqiten si objekt akuzash në vetvete, por janë pjesë e një shqyrtimi më të gjerë mbi mënyrën se si toka, ndërtimi dhe investimet turistike mund të përdoren për futjen e kapitalit me origjinë të paqartë në ekonominë formale.
Sipas qasjes hetimore të SPAK, modeli i dyshuar shpesh ndjek një logjikë të përsëritur: sigurimi ose kontrolli i tokave në zona me vlerë të lartë, copëzimi i pronësisë përmes strukturave të ndërlikuara të kompanive dhe më pas zhvillimi i projekteve të mëdha që rrisin ndjeshëm vlerën e aseteve.
Një model zhvillimi nën vëzhgim
Këto hetime ende nuk japin përfundime përfundimtare mbi natyrën e zhvillimit urban në Shqipëri. Ato janë në vijim dhe çdo përgjegjësi penale duhet të provohet në gjykatë.
Megjithatë, ato po ndryshojnë mënyrën se si interpretohet transformimi urban i Shqipërisë. Ndërtimi nuk shihet më vetëm si simbol i rritjes ekonomike dhe modernizimit, por edhe si një sektor ku transparenca financiare, strukturat e pronësisë dhe origjina e kapitalit po kalojnë gjithnjë e më shumë nën lupën e kontrollit.
Në këtë kuptim, pyetja kryesore nuk është më vetëm sa shumë po ndërton Shqipëria, por kush po e financon këtë transformim dhe përmes cilave kanale financiare po qarkullon ky kapital./ Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa
