E ardhmja e një zone të mbrojtur ligatinore në Shqipëri mund të duket si një çështje lokale. Në realitet, ajo po shndërrohet në një test për besueshmërinë e Bashkimit Evropian, shkruan Besjana Guri, aktiviste shqiptare për mjedisin dhe themeluese e drejtoreshë e Lumi.
Prej më shumë se 100 ditësh, unë dhe mijëra qytetarë kemi protestuar kundër zhvillimeve të paligjshme në Vjosë-Nartë, një prej peizazheve të mbrojtura më të rëndësishme të Shqipërisë, në një kohë kur Shqipëria konsiderohet gjerësisht një prej vendeve më të avancuara drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian.
Në këto protesta kam qëndruar krah për krah me qytetarë nga të gjitha shtresat: shkencëtarë, artistë, studentë, komunitete lokale, aktivistë të mjedisit dhe figura publike. Ajo që dikur mund të konsiderohej një çështje lokale e mbrojtjes së natyrës, tashmë është shndërruar në një debat kombëtar mbi faktin nëse mbrojtja e zonave të mbrojtura do të zbatohet realisht dhe nëse masat mbrojtëse mjedisore kanë ndonjë vlerë kur përballen me interesa të fuqishme zhvillimore.
Procesi i zgjerimit të BE-së funksionon sepse vendet kandidate e dinë se anëtarësimi fitohet duke përmbushur kushte të qarta. Ndër to është edhe angazhimi për respektimin e legjislacionit mjedisor, mbrojtjen e ekosistemeve të cenueshme dhe garantimin e një zëri domethënës për qytetarët në vendimmarrjet që i prekin ata. Vjosë-Narta po teston nëse këto parime vazhdojnë të kenë peshë kur përplasen me ambicie të mëdha zhvillimore.
Shqipëria konsiderohet gjerësisht një prej vendeve më të avancuara drejt anëtarësimit në BE. Nëse ajo përparon drejt anëtarësimit ndërkohë që zonat e mbrojtura hapen ndaj zhvillimeve të kontestuara dhe dobësohen masat mbrojtëse mjedisore, atëherë do të vihet në pikëpyetje vetë besueshmëria e procesit të zgjerimit.
Për ne që mbështesim të ardhmen evropiane të Shqipërisë, pikërisht për këtë arsye zhvillimet në Vjosë-Nartë duhet të trajtohen tani, dhe jo pasi të jetë shkaktuar një dëm i pakthyeshëm.
Një rast testues për masat mbrojtëse mjedisore
Peizazhi i mbrojtur Vjosë-Nartë përbëhet nga ligatina, laguna, këneta të kripura, duna, pyje dhe habitate bregdetare. Ai është një pikë e rëndësishme ndalimi për shpendët shtegtarë që udhëtojnë përgjatë rrugës së migrimit të Adriatikut, ndërsa ligatinat e tij mbështesin jetesën e komuniteteve lokale dhe ndihmojnë në rregullimin e ujërave, ruajtjen e karbonit dhe mbrojtjen nga përmbytjet.
Ajo është pjesë e peizazhit më të gjerë të Vjosës, i cili fitoi njohje ndërkombëtare në vitin 2023, kur Shqipëria shpalli lumin parkun e parë kombëtar të një lumi të egër në Evropë, pas viteve të fushatave të zhvilluara nga aktivistë shqiptarë, komunitetet lokale dhe partnerë ndërkombëtarë, përfshirë kompaninë e veshjeve outdoor Patagonia. Për shumë prej nesh që punuam për sigurimin e këtij statusi mbrojtës, kjo dëshmoi se udhëheqja në fushën e mjedisit dhe ambiciet ekonomike nuk janë domosdoshmërisht në konflikt.
Megjithatë, debati rreth Vjosë-Nartës nuk ka të bëjë më vetëm me një zonë të mbrojtur. Ai është shndërruar në një test nëse masat mbrojtëse mjedisore mund të dobësohen dhe projektet e zhvillimit të avancojnë, ndërkohë që një vend vazhdon të përparojë drejt anëtarësimit në BE.
BE-ja ka qenë e qartë se mbrojtja e mjedisit nuk është një element opsional i procesit të anëtarësimit. Kapitulli 27, që mbulon mjedisin dhe ndryshimet klimatike, është një pjesë e rëndësishme dhe teknikisht kërkuese e procesit të zgjerimit. Vendeve kandidate nuk u kërkohet vetëm të përafrojnë legjislacionin e tyre me standardet evropiane, por edhe të dëshmojnë se janë në gjendje t’i zbatojnë dhe t’i imponojnë ato në mënyrë efektive.
Përparimi i Shqipërisë në përmbushjen e këtyre kërkesave është cenuar nga pengesat e fundit në kuadrin ligjor për zonat e mbrojtura. Ndryshimet në Ligjin për Zonat e Mbrojtura të Shqipërisë në vitin 2024 dobësuan ndjeshëm masat mbrojtëse mjedisore, duke hapur rrugën për zhvillime më të gjera turistike dhe infrastrukturore brenda zonave të mbrojtura. Komisioni Evropian dhe Parlamenti Evropian kanë ngritur shqetësime nëse këto ndryshime janë në përputhje me standardet mjedisore të BE-së. Në të njëjtën kohë, shqetësimet lidhur me vlerësimet e ndikimit në mjedis, procedurat e dhënies së lejeve dhe konsultimin publik në Vjosë-Nartë e kanë kthyer këtë peizazh të mbrojtur në një test real për të parë nëse angazhimet mjedisore po respektohen.
Vendosja e precedentit për anëtarësimin në BE
Nëse Shqipëria vazhdon të përparojë drejt anëtarësimit pa i zgjidhur këto shqetësime, ajo rrezikon të dërgojë mesazhin se kushtëzimi mjedisor mund të negociohet kur në lojë janë interesa të fuqishme ekonomike.
Kjo krijon një precedent shqetësues për procesin e anëtarësimit dhe rezultati do të ndiqet nga afër në të gjithë Ballkanin Perëndimor, ku vende të tjera, si Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, janë në negociata për anëtarësim. Si një prej vendeve kandidate më të avancuara drejt BE-së, Shqipëria po ndihmon në përcaktimin e pritshmërive se si zbatohen në praktikë standardet e anëtarësimit.
Nëse shqetësimet lidhur me zonat e mbrojtura dhe vlerësimet mjedisore mund të mbeten të pazgjidhura pa ndikuar në përparimin drejt anëtarësimit, vendet e ardhshme kandidate mund të nxjerrin përfundimet e tyre mbi peshën që u jepet angazhimeve mjedisore.
Implikime më të gjera për Bashkimin Evropian
Shtetet aktuale anëtare duhet të kenë besim se anëtarët e rinj janë vlerësuar sipas të njëjtave standarde. Po ashtu, qytetarët duhet të kenë besim se ligjet për mbrojtjen e mjedisit nuk mund të lihen mënjanë thjesht sepse bëhen të papërshtatshme.
Nëse BE-ja shihet se toleron shmangie nga standardet mjedisore gjatë procesit të anëtarësimit, ajo rrezikon të dobësojë aftësinë e saj për të mbrojtur të njëjtat standarde brenda vetë Bashkimit. Çështja, pra, nuk është thjesht nëse Shqipëria po përmbush detyrimet e saj, por nëse BE-ja është e gatshme të mbrojë standardet që u kërkon të tjerëve të përmbushin.
Brukseli tani përballet me një zgjedhje
Teksa Shqipëria hyn në fazat përfundimtare të procesit të anëtarësimit, BE-ja ka një mundësi të tregojë se angazhimet mjedisore kanë një kuptim real në praktikë dhe jo vetëm në letër. Trajtimi i shqetësimeve lidhur me Vjosë-Nartën do të dërgonte një sinjal të qartë se zgjerimi mbetet një proces i ndërtuar mbi llogaridhënien, zbatimin dhe standardet e përbashkëta.
Kjo nuk është e rëndësishme vetëm për Shqipërinë. Është e rëndësishme për besueshmërinë e vetë procesit të zgjerimit./ EuReporter
