Violeta nuk u habit aspak nga mbeturinat që po i prishnin pushimet verore.
“Është e tmerrshme, apo jo?” tha 24-vjeçarja, duke iu referuar mbeturinave dhe inerteve të shpërndara përgjatë vijës bregdetare në Plazhin e Golemit, në jug të qytetit portual të Durrësit.
Golemi është një nga destinacionet më të përballueshme për pushime në Shqipëri, vetëm 30 kilometra në perëndim të kryeqytetit, Tiranës, dhe një udhëtim relativisht i shkurtër nga Kosova. Zona është shpesh e mbushur me pushues, por Violeta tha se një javë ishte më se e mjaftueshme.
“Do të shkojmë në ndonjë vend më të pastër për shkak të ndotjes, si në Ksamil,” tha ajo për BIRN, duke iu referuar plazhit në skajin jugor të Shqipërisë. Duke treguar mbeturinat, ajo shtoi: “Më shqetëson, sepse i hanë kafshët dhe këtu vrapojnë edhe fëmijët.”
Ksamili njihet si një zonë më e pastër, por raportimet në media tregojnë se ndotja mbetet një problem përgjatë gjithë vijës bregdetare shqiptare, nga Adriatiku deri në Detin Jon.
Vetëm një javë më parë, inspektorët pezulluan punimet e pesë kompanive të ndërtimit në zonën e plazhit të Dhërmiut, një prej plazheve më të bukura të jugut të Shqipërisë, duke përmendur ndotjen e mjedisit si arsye, ndërsa në veri të vendit janë raportuar mbetje plastike dhe mbeturina shtëpiake që lundrojnë në sipërfaqen e Liqenit të Komanit, në Alpet Shqiptare.
Në nëntor të vitit të kaluar, The New York Times citoi zyrtarë të Dubrovnikut, në jug të Kroacisë, sipas të cilëve një sasi “kolosale” mbeturinash që kishte dalë në brigjet e këtij qyteti, pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, kishte ardhur “kryesisht nga Shqipëria”.
Rreziku për qeverinë shqiptare është se dështimi për të vënë nën kontroll ndotjen mund të minojë përpjekjet e saj për të ndjekur shembullin e vendeve si Kroacia në tërheqjen e miliona turistëve çdo vit.
Vitin e kaluar, Shqipëria u rendit e fundit nga Agjencia Evropiane e Mjedisit për sa i përket cilësisë së ujërave të plazheve. Vetëm 16.8 për qind e plazheve shqiptare u vlerësuan me klasifikimin “shkëlqyeshëm”, krahasuar me mesataren evropiane prej 85 për qind, ndërsa 23 për qind u klasifikuan si “të dobëta”, rreth 15 herë më shumë se mesatarja evropiane. Në vitin 2017, 55 për qind e plazheve në Shqipëri morën vlerësimin “shkëlqyeshëm”.
Kjo renditje “nxjerr në pah një nga dështimet më serioze të qeverisjes mjedisore në Shqipëri: përkeqësimin e vazhdueshëm të cilësisë së ujërave të plazheve “, tha ambientalisti Olsi Nika, drejtues i organizatës Eco Albania.
“Çdo raport pasues ka evidentuar një përkeqësim të mëtejshëm, deri në pikën që Shqipëria tani renditet e fundit në Evropë,” tha Nika për BIRN. “Për një vend që e ka shpallur turizmin motorin kryesor të zhvillimit ekonomik, këto rezultate janë alarmante dhe duhet të shërbejnë si një kambanë alarmi për institucionet përgjegjëse.”
Strategji jo në përputhje me BE-në
Qeveria e kryeministrit Edi Rama e ka bërë turizmin një nga shtyllat kryesore të strategjisë së saj të zhvillimit, duke ndryshuar ligje dhe rregullore për t’i hapur rrugë një vale gjithnjë e më të madhe ndërtimesh përgjatë bregdetit.
Kritikët thonë se kjo qasje ka favorizuar ndërtues të lidhur politikisht, në kurriz të mjedisit dhe komuniteteve lokale, duke nxitur edhe protestat që shpërthyen në fillim të qershorit kundër një projekti luksoz – i lidhur me dhëndrin e Donald Trumpit, Jared Kushner – në një zonë të mbrojtur bregdetare që shërben si strehë për shpendët shtegtarë.
Megjithatë, në planin afatgjatë, problemi nuk janë protestuesit, por ndotja.
“Cilësia e ujërave të plazheve është një nga sfidat më serioze me të cilat përballet turizmi shqiptar,” tha Zak Topuzi, kryetar i Shoqatës Shqiptare të Turoperatorëve.
“Kjo nuk do të thotë se të gjitha plazhet janë të ndotura, por tregon se një numër i konsiderueshëm zonash vuajnë nga ndotja mikrobiologjike, kryesisht si pasojë e: shkarkimit të ujërave të zeza të patrajtuara ose pjesërisht të trajtuara; mungesës së impianteve të trajtimit të ujërave të ndotura ose mbingarkesës së atyre ekzistuese gjatë sezonit turistik; shkarkimeve të paligjshme të ujërave të zeza në përrenj dhe në det; urbanizimit të shpejtë të bregdetit pa infrastrukturën e nevojshme; si dhe, në disa raste, prurjeve të lumenjve pas reshjeve të dendura.”
Në janar 2024, qeveria u dha hoteleve, restoranteve dhe bareve 90 ditë afat për të instaluar impiante individuale për trajtimin e ujërave të ndotura, kostoja e të cilave varion nga 40 mijë deri në 150 mijë euro. Në të kundërt, paralajmëroi se do të vendoseshin gjoba.
“Ky vendim u ngarkoi shumë bizneseve një barrë të dyfishtë: subjektet që ishin tashmë të lidhura me rrjetin publik të kanalizimeve dhe paguanin tarifat për trajtimin e ujërave të ndotura, u detyruan gjithashtu të ndërtonin impiante individuale,” tha Topuzi.
Sipas tij, kjo strategji ndryshon nga ajo që ndiqet në Bashkimin Evropian, ku prioritet është lidhja e subjekteve me rrjetin publik të trajtimit të ujërave të ndotura, ndërsa impiantet individuale ose gropat septike përdoren vetëm në rastet kur një lidhje e tillë nuk është e mundur.
“Prandaj, zgjidhja duhet të jetë përfundimi dhe vënia në funksion e rrjeteve publike të kanalizimeve dhe impianteve bashkiake të trajtimit të ujërave të ndotura, e jo zhvendosja e përgjegjësisë te bizneset që janë tashmë të lidhura me rrjetin.”
Si vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, Shqipëria pritet të përafrojë legjislacionin e saj me atë të BE-së, i cili ua ngarkon përgjegjësinë autoriteteve publike dhe jo bizneseve individuale. Në Shqipëri, megjithatë, as autoritetet dhe as bizneset nuk po marrin masat e nevojshme.
“Ndotja e ujërave ndodh kryesisht përmes lumenjve, të cilët ndoten nga fabrikat përgjatë rrjedhës së tyre, nga mungesa e trajtimit të duhur të mbetjeve, inertet e ndërtimit… si edhe nga mungesa e investimeve në impiantet e trajtimit të ujërave të ndotura për zonat e banuara,” tha Leonard Seferi, një operator turistik në Tiranë.
“Mungesa e menaxhimit të mbetjeve kontribuon gjithashtu në ndotjen e ajrit; në fakt, jeta e qytetarëve rrezikohet drejtpërdrejt nga efektet e reaksioneve të ndryshme që ndodhin në vendgrumbullimet e mbetjeve.”
Denisa Kasa, aktiviste mjedisore që ka dokumentuar ndotjen e lumenjve në Shqipëri, tha se faktori kryesor që ndikon në ndotjen e plazheve dhe lumenjve janë ujërat e zeza, “konkretisht shkarkimi i tyre në lumenj dhe përdorimi i kolektorëve të ujërave të shiut për largimin e ujërave të ndotura”.
“Një tjetër faktor i rëndësishëm janë mbetjet industriale,” tha Kasa për BIRN.
“Masat që duhen marrë janë të shumta dhe kërkojnë një ndryshim të mentalitetit dhe të sjelljes. Qytetarët duhet të mësohen të ndajnë mbetjet sipas kategorive, ndërsa duhet të krijohet infrastruktura e nevojshme, duke përfshirë vendosjen e koshave standardë dhe atyre për ndarjen e mbetjeve, si edhe ngritjen e kapaciteteve për riciklimin e materialeve të grumbulluara.”
“Kjo është diçka që duhet të bëhet pjesë e kulturës sonë, pasi sot ende mbizotëron mentaliteti se lumi është një mjet për të larguar mbeturinat.”
Rritja e turizmit po ushtron presion mbi infrastrukturën
Rama ka deklaruar se pret që projektet e mëdha turistike të respektojnë standardet mjedisore dhe kërkesat rregullatore të Bashkimit Evropian, por ekspertët argumentojnë se edhe infrastruktura ekzistuese duhet të përmirësohet për t’i bërë ballë rritjes së numrit të turistëve.
Nika bëri thirrje për përfundimin e impianteve urbane të trajtimit të ujërave të ndotura, veçanërisht në destinacionet turistike; ndalimin e shkarkimeve të paligjshme të ujërave të zeza dhe mbetjeve industriale në lumenj, laguna dhe përgjatë vijës bregdetare; rritjen e monitorimit të cilësisë së ujërave të plazheve; forcimin e procedurave të inspektimit; zbatimin rigoroz të legjislacionit për ndëshkimin e shkelësve; si dhe investime prioritare në rrjetet e kanalizimeve dhe menaxhimin e ujërave të ndotura në të gjitha destinacionet turistike.
“Situata bëhet edhe më paradoksale kur kemi parasysh se ekonomia shqiptare po mbështetet gjithnjë e më shumë te turizmi,” tha ai.
Zef Preçi, drejtor i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, tha se rënia e ndjeshme e Shqipërisë në renditjen e Agjencisë Evropiane të Mjedisit për vitin e kaluar është “pasojë e rritjes shpërthyese të turizmit, e cila ka vënë nën presion një infrastrukturë që ka mbetur pothuajse e pandryshuar”.
“Menaxhimi i ujërave të ndotura duhet të trajtohet si një prioritet ekonomik, njësoj si aeroportet dhe rrugët,” tha Preçi.
“Avantazhi konkurrues i Shqipërisë sot mbështetet te çmimet; por me rritjen e tyre, mungesa e një standardi bazë, si uji i pastër, do ta zbehë me shpejtësi këtë avantazh, dhe kjo tashmë po ndodh.”/BIRN
