Në fshatin Tërnje në jug të Kosovës, Bekim Gashi detyrohet të jetojë me një ndjenjë boshllëku. Ai nuk ka varre për të vajtuar. Në fakt, ai ka vetëm fotografi të nënës së tij Hyra dhe katër motrave të tij, të cilat u zhdukën pas një masakre në fshatin e tij të kryer nga ushtria serbe më 25 mars 1999.
“Nëna dhe motrat e mia u vranë atë ditë. Për 26 vjet, nuk e di se ku janë varrosur trupat e tyre. Sa herë që shoh një gropë, mendoj se mund të jenë aty”, thotë Gashi.
Për më shumë se dy dekada, ai është përndjekur nga ndjesia se e vërteta mund të fshihet pikërisht nën këmbët e tij, por mbetet e paarritshme.
Lufta e Kosovës përfundoi zyrtarisht në qershor të vitit 1999. Në atë kohë, në Kosovë llogariteshin rreth 4,600 persona të zhdukur . Shumë nga rastet janë zgjidhur. Por për rreth 1,600 familje, lufta nuk ndihet ende e mbaruar. Në mendjet e tyre, ajo vazhdon çdo ditë. Në pritje, në heshtje, në fotografi të zverdhura dhe në varre që nuk ekzistojnë.
Shumica e personave të zhdukur janë shqiptarë të Kosovës, rreth 1,100, ndërsa 500 të tjerë janë serbë, romë ose anëtarë të pakicave të tjera. Çështja e personave të zhdukur mbetet një nga plagët më të thella të hapura të periudhës së pasluftës – një tragjedi njerëzore, politike dhe morale që asnjë marrëveshje nuk ka arritur ende ta trajtojë.
Familja Gashi fillimisht kishte gjithsej 22 të afërm të zhdukur. Fati i 14 prej tyre mbetet i paqartë deri më sot. Bekim Gashi dhe anëtarë të tjerë të familjes morën pjesë në zhvarrime dhe zhvilluan vite të tëra procedurash ligjore në Beograd pa ndonjë përfundim të qartë. “Ne shkuam në Beograd me shpresën për të marrë informacion. Procesi zgjati gjashtë vjet. Në fund, nuk pati asnjë rezultat”, thotë ai.
Takimi në Shkodër jep pak shpresë
Por tani ka një shpresë të re për familjen dhe për të gjithë të afërmit e personave të zhdukur. Të mërkurën (4 shkurt 2026), përfaqësuesit e komisioneve shtetërore serbe dhe kosovare për personat e zhdukur u takuan për herë të parë në qytetin e Shkodrës, në veri të Shqipërisë , për të diskutuar hapat konkretë për të sqaruar gjendjen e vështirë të këtyre personave. Pak më parë, më 22 janar, në Bruksel ishte arritur një marrëveshje paraprake për të formuar një komision trepalësh me përfaqësues nga Kosova, Serbia dhe BE-ja.
Takimi në Shkodër erdhi pothuajse tre vjet pas një deklarate të përbashkët Kosovë-Serbi mbi këtë çështje: Në fillim të majit 2023, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti , dhe presidenti serb, Aleksandar Vuçiç, thanë se të dy vendet do të punonin së bashku për të kuptuar se çfarë kishte ndodhur me personat e zhdukur. Marrëveshja ishte pjesë e bisedimeve të udhëhequra nga BE-ja për të normalizuar marrëdhëniet midis Kosovës dhe Serbisë.
Një atmosferë pozitive
Në takimin në Shkodër morën pjesë përfaqësues të komisioneve të të dy qeverive për personat e zhdukur, përfshirë Andin Hotin dhe Kushtrim Garën nga Kosova dhe Veljko Odaloviqin nga Serbia.
Organizata joqeveritare kosovare Zëri i Prindërve (Zëri i Prindërve), e cila ndihmon në kërkimin e personave të zhdukur dhe mbështet të afërmit, dërgoi gjithashtu një përfaqësuese, Xhyle Haziri. Ajo i tha DW se takimi u zhvillua në një atmosferë pozitive dhe “pa fjalë negative”.
Haziri shtoi se pala serbe ka qenë gjithmonë pengesa më e madhe për sqarime, duke vonuar vazhdimisht takimet dhe procedurat. Por tani, të paktën, palët ishin ndarë në kushte të mira.
“Ka premtime se në mars do të bëhet punë më intensive dhe se do të zhvillohet një takim i ri”, tha Haziri, duke shtuar se gjëja më e rëndësishme ishte se pas tre vitesh, më në fund ishte zhvilluar një takim i përbashkët.
«Kam më shumë shpresë tani sesa më parë», tha Haziri. «Sepse të gjithë ranë dakord që çështja e personave të zhdukur duhet të zgjidhet njëherë e përgjithmonë».
‘Ne duam vetëm një vend për të vendosur lule’
Klisman Kadiu, këshilltar i zëvendëskryeministrit të Kosovës, megjithatë, ishte disi më i kujdesshëm në vlerësimin e tij për takimin. “Që nga miratimi i deklaratës për personat e zhdukur në maj 2023, progresi ka qenë minimal, kryesisht për shkak të refuzimit të vazhdueshëm të Serbisë për të bashkëpunuar në mënyrë thelbësore”, tha Kadiu për DW.
Ai nënvizoi se pa vullnet politik, nuk do të arrihet asnjë zgjidhje. “Mangësitë më të mëdha janë mungesa e vullnetit politik, mungesa e transparencës dhe refuzimi për të hapur arkivat shtetërore”, tha Kadiu. “Këto vonesa kanë zgjatur në mënyrë të pajustifikueshme vuajtjet e familjeve të prekura.”
Shpresat e Bekim Gashit janë gjithashtu të përziera me shumë skepticizëm. Për të, ekziston vetëm një vend ku mund të kërkohet e vërteta rreth asaj që ndodhi: Serbia.
“Serbia i mori trupat. Serbia e di se ku janë. Ne nuk po kërkojmë mrekulli. Ne vetëm duam eshtrat dhe një vend ku mund të shkojmë për të vendosur lule”, tha ai.
Gjatë seancave gjyqësore në Serbi, në të cilat ai mori pjesë, Brigada e 549-të e ish-Ushtrisë Popullore Jugosllave, e cila mbante raporte ditore dhe mujore të misionit, u ngrit vazhdimisht në diskutim. “Nëse dosjet e kësaj brigade do të hapeshin, gjithçka do të ishte aty”, tha Gashi. “Ky informacion nuk është i disponueshëm në Kosovë.”
Ai kritikoi gjithashtu mungesën e mbështetjes institucionale dhe mosmarrëveshjet brenda organizatave të të afërmve të personave të zhdukur në Kosovë. “Nuk ndihemi të përfaqësuar mirë. Na ftojnë në takime, por rrallë. Nuk jemi pjesë e procesit të vendimmarrjes”, thotë ai, përpara se të përsërisë kërkesën e tij kryesore: “E tëra çfarë duam është një vend ku mund të shkojmë për të kujtuar dhe për të vendosur lule”./DW
