Në letër, Shqipëria ka plane, strategji dhe dokumente që synojnë të adresojnë një nga sfidat më serioze të vendit: moshimin dhe tkurrjen e popullsisë. Në praktikë, sipas një auditimi të fundit të Kontrollit të Lartë të Shtetit (KLSH), këto politika shpesh mbeten të fragmentuara, të pakoordinuara dhe, në shumë raste, të shkëputura nga realiteti.
Auditimi, që mbulon periudhën 2020–2025, hedh dritë mbi një hendek të thellë mes zhvillimeve demografike dhe reagimit institucional. Ndërsa vendi përballet me rënie të vazhdueshme të popullsisë, institucionet publike rezultojnë pa një qasje të integruar dhe pa një strategji të vetme kombëtare që adreson fenomenin në mënyrë të plotë.
Shifrat janë të qarta dhe shqetësuese. Censusi i vitit 2023 regjistroi 2.402.113 banorë, rreth 420 mijë më pak se në vitin 2011. Ndërkohë, vlerësimet e INSTAT japin një shifër më të lartë, 2.761.785 banorë, duke reflektuar edhe pasaktësi dhe mospërputhje në të dhëna. Edhe projeksionet për të ardhmen nuk japin shumë arsye për optimizëm: deri në vitin 2031, popullsia pritet të bjerë në rreth 2.59 milionë banorë.
Por përtej shifrave, auditimi ngre pikëpyetje serioze mbi mënyrën se si planifikohen dhe përdoren fondet publike. Plani i Moshimit 2020–2024 kishte parashikuar afro 19 miliardë lekë për ndërhyrje konkrete. Në fund, vetëm 41% e këtyre fondeve u shpenzuan. KLSH vëren se mungesa e transparencës dhe ndarja e paqartë e fondeve sipas aktiviteteve e bëjnë të vështirë të kuptohet se ku dhe pse kanë dështuar politikat.
Në vend të një dokumenti të vetëm strategjik, çështja e moshimit trajtohet pjesërisht në disa strategji sektoriale, nga punësimi dhe mbrojtja sociale, te rinia dhe zhvillimi kombëtar. Kjo qasje e fragmentuar prodhon politika që nuk lidhen me njëra-tjetrën dhe shpesh nuk arrijnë të adresojnë në mënyrë efektive sfidat reale.
Problemet shfaqen edhe në sektorë të tjerë kyç. Fondi Social rezulton i pamjaftueshëm për një kërkesë në rritje, ndërsa programet e punësimit karakterizohen nga luhatje të forta në realizim. Programi i Garancisë Rinore, një nga iniciativat kryesore për të rinjtë, nisi me realizim zero dhe ende nuk ka arritur stabilitet.
Të dhënat e Agjencisë Kombëtare të Punësimit dhe Aftësive tregojnë një paqëndrueshmëri të theksuar në zbatimin e programeve të nxitjes së punësimit. Nga 28% realizim në vitin 2020, shifra u rrit në 97% në 2022, për të rënë sërish në 68% në 2023 dhe 46% në tetëmujorin e parë të 2025. Në shumë raste, buxhetet e rishikuara rezultojnë më të ulëta se ato fillestare, duke reflektuar mungesë konsistence në planifikim.
Në këtë kontekst, një nga politikat më të promovuara, “bonusi i bebes”, rezulton të ketë ndikim të kufizuar. Në vitin 2021, për këtë skemë u shpenzuan 3.3 milionë lekë, ndërsa në vitin 2024 vetëm 2.2 milionë. Ndërkohë, lindjet vazhdojnë të bien: në tremujorin e parë të vitit 2025, ato ranë me 14.1% krahasuar me një vit më parë, ndërsa në tremujorin e dytë me 7.4%. Shtesa natyrore është tashmë negative, me -883 persona vetëm në tre muajt e parë të vitit.
Auditimi sugjeron se masa të tilla mbeten simbolike përballë faktorëve realë që ndikojnë vendimet e familjeve. Familjet me fëmijë përballen me një rrezik varfërie më shumë se dy herë më të lartë krahasuar me ato pa fëmijë. Në këtë realitet, vendimi për të pasur fëmijë lidhet më shumë me sigurinë ekonomike, stabilitetin në punë dhe aksesin në shërbime sociale sesa me bonuse të njëhershme.
Një tjetër problem thelbësor që del në pah është mungesa e politikave të bazuara në të dhëna. Edhe pse ekzistojnë projeksione demografike të detajuara, ato nuk përkthehen në mënyrë të plotë në politika konkrete. Strategjitë shpesh përmbajnë objektiva të përgjithshme, pa indikatorë të matshëm dhe me mekanizma të dobët monitorimi. Si rezultat, krijohet një cikël ku politikat hartohen, por nuk përshtaten sipas rezultateve reale.
Përballë kësaj situate, rekomandimet e KLSH janë të qarta dhe kërkojnë ndryshime strukturore. Një strategji kombëtare e integruar për moshimin është thelbësore për të koordinuar politikat ekzistuese. Po ashtu, sugjerohet kalimi nga mbështetja njëherëshe drejt formave afatgjata, si pagesat mujore për familjet me fëmijë. Përmirësimi i menaxhimit të fondeve, rritja e transparencës dhe forcimi i kapaciteteve në nivel lokal janë po aq të rëndësishme.
Në fund, mes një popullsie në rënie dhe një sistemi politikash të shpërndarë, pyetja që mbetet është nëse Shqipëria do të arrijë të kalojë nga planet në letër drejt politikave që funksionojnë në realitet./acqj.al
